Hai trò chơi Trung Hoa, hai triết lý
Cờ Tướng (象棋, «cờ Trung Hoa») và Cờ Vây (围棋, Wéiqí trong tiếng Quan Thoại, «trò chơi vây bọc») là hai trò chơi chiến lược trừu tượng tiêu biểu nhất của văn hóa Trung Hoa. Tuy vậy, triết lý của chúng gần như đối lập từng điểm một. Cờ Tướng là trò chơi chiến trận: hai đạo quân giáp mặt với những quân cờ có cách đi xác định, và mục tiêu là bắt Tướng đối phương. Cờ Vây là trò chơi lãnh thổ: mỗi người chơi lần lượt đặt các quân cờ giống hệt nhau lên các giao điểm của một bàn cờ trống, nhằm vây bọc khoảng không gian lớn nhất. Ở chỗ Cờ Tướng dàn dựng một cuộc xung đột quân sự cụ thể, Cờ Vây hiện thân cho một ẩn dụ trừu tượng hơn — về sự sinh trưởng, ảnh hưởng và áp lực tương hỗ. Sự khác biệt nền tảng này giải thích gần như mọi khác biệt khác, và đây là điều khiến sự so sánh giữa hai truyền thống Trung Hoa này trở nên thú vị.
Nguồn gốc của mỗi trò chơi là gì?
Cờ Vây là cổ xưa hơn rất nhiều. Truyền thống gán nó cho đế Yao huyền thoại, người được cho là đã sáng tạo ra nó hơn 4.000 năm trước để giáo dục con trai mình — tất nhiên là một truyền thuyết, nhưng nó phản ánh nguồn gốc văn hóa sâu xa của trò chơi. Những ghi chép lịch sử vững chắc đầu tiên có niên đại hơn 2.500 năm, khiến Cờ Vây có lẽ là trò chơi cờ bàn lâu đời nhất vẫn còn được chơi dưới hình thức nguyên bản. Cờ Tướng trẻ hơn rõ rệt. Nguồn gốc của nó truy về Chaturanga Ấn Độ (thế kỷ VI), đến Trung Hoa qua con đường tơ lụa và được biến đổi dần dần. Hình thức hiện đại của Cờ Tướng, với sông, cung và pháo, ổn định vào khoảng triều Tống (960–1279), tức cách đây khoảng một ngàn năm. Để đào sâu hành trình này, hãy xem lịch sử Cờ Tướng của chúng tôi. Vậy Cờ Vây là «nhà hiền triết» còn Cờ Tướng là «chiến lược gia» — một đã trầm tư suốt ba thiên niên kỷ, một đã đánh trận từ một thiên niên kỷ.
Bàn cờ và quân cờ: chiến đấu hay lãnh thổ
Sự khác biệt thị giác là tức thời. Bàn Cờ Vây, goban, là lưới 19×19 đường tạo thành 361 giao điểm, hoàn toàn trống khi bắt đầu ván. Các quân cờ giống hệt nhau (đen hoặc trắng), đặt từng quân một lên các giao điểm, và không bao giờ di chuyển — một khi đã đặt, quân cờ ở yên đó, trừ khi bị bắt bằng cách vây bọc. Bàn Cờ Tướng nhỏ hơn (9×10 đường, 90 giao điểm), nhưng có người đông đảo ngay từ đầu với mười sáu quân cờ phân biệt theo phe. Mỗi quân có cách đi riêng: Xe trượt theo đường thẳng, Mã nhảy chữ L, Pháo bắn bằng cách nhảy qua một ngòi, Tượng không vượt sông, Sĩ ở lại trong Cung. Ở Cờ Vây, mọi thứ đều phải dựng nên; ở Cờ Tướng, mọi thứ đã sẵn sàng và phải biết điều quân. Để hiểu các quân cờ Cờ Tướng chi tiết hơn, hãy xem hướng dẫn về các quân cờ của chúng tôi.
Cờ Tướng hay Cờ Vây: cái nào phức tạp hơn?
Các ước lượng này là xấp xỉ rộng, cần thận trọng. Số ván cờ có thể có trong Cờ Tướng thường được ước tính khoảng 10^150, còn Cờ Vây khoảng 10^170 — những con số rút ra từ các công trình học thuật về độ phức tạp tổ hợp (đặc biệt của Allis và Tromp). Theo các ước lượng này, Cờ Vây phức tạp hơn về mặt tổ hợp, và đó là lý do nó từng được coi là «Chén Thánh» của trí tuệ nhân tạo trong thời gian dài. Mỗi lượt, người chơi Cờ Vây chọn trong khoảng 250 nước đi hợp lệ so với khoảng bốn mươi nước trong Cờ Tướng, và một ván Cờ Vây thường vượt 200 nước. Tuy vậy, độ phức tạp tổ hợp không có nghĩa là «khó học hơn»: Cờ Tướng có nhiều luật hơn và tinh tế hơn, trong khi Cờ Vây chỉ có ba luật cơ bản nhưng có chiều sâu chiến lược thăm thẳm. Cả hai trò chơi, theo cách riêng, đều vô tận.
Học: đường cong nào cho mỗi trò chơi?
Cờ Tướng có đường cong vào lâu hơn nhưng rõ ràng hơn. Phải ghi nhớ cách đi của bảy loại quân, hiểu các ràng buộc (sông, cung, tướng không được đối mặt), và tiếp thu các luật đặc biệt như cấm lặp lại ba lần. Một khi nắm vững những nền tảng này, các tiến bộ chiến thuật nối tiếp nhau nhanh chóng — xem các chiến lược cho người mới bắt đầu của chúng tôi. Cờ Vây thì ngược lại, công bố luật chỉ trong mười lăm phút: đặt một quân, vây bọc bắt quân, không được đi nước tái tạo vị thế trước (luật kō). Nhưng sự tối giản này che giấu một rừng rậm chiến lược. Nhận diện một hình sống, đọc một trận đấu hàng chục nước, đánh giá ảnh hưởng của một bức tường: những kỹ năng này phải mất nhiều năm mới chín muồi. Có câu tục ngữ rằng cần «ba ngày để học Cờ Vây, và một đời để làm chủ nó». Với Cờ Tướng thì đúng hơn là «ba tháng để học, một đời để làm chủ».
Uy tín văn hóa: Tứ Nghệ của bậc nho sĩ
Trong văn hóa Trung Hoa cổ điển, Cờ Tướng và Cờ Vây không cùng đẳng cấp. Nho giáo công nhận Tứ Nghệ (sì yì 四艺) mà mọi bậc nho sĩ phải tu dưỡng: cầm (qín 琴), kỳ (qí 棋), thư (shū 书) và họa (huà 画). Chữ «qí» ở đây chính là Cờ Vây, không phải Cờ Tướng. Trong nhiều thế kỷ, Cờ Vây là trò chơi của bậc học giả, vị sư Phật giáo, viên quan triều đình. Cờ Tướng thì giữ tính cách trò chơi đại chúng hơn — chơi trong công viên, quán trà, chợ búa. Sự phân bố văn hóa này vẫn còn dai dẳng đến hôm nay ở Trung Quốc: người ta thấy nhiều ván Cờ Tướng tự phát ngoài đường hơn, trong khi Cờ Vây giữ hào quang trí tuệ hơn. Tuy nhiên, Cờ Tướng được chơi phổ biến hơn nhiều về số lượng người chơi thường xuyên ở Trung Quốc, Việt Nam và khắp Đông Nam Á. Bài viết của chúng tôi về Cờ Tướng trong văn hóa Trung Hoa khám phá sự bám rễ xã hội này.
Máy đã «giải» được những trò chơi này chưa?
Cả Cờ Vây lẫn Cờ Tướng đều chưa được giải về mặt toán học — cây biến thể quá lớn. Nhưng cả hai đều đã chứng kiến trí tuệ nhân tạo vượt qua những kỳ thủ giỏi nhất. Khoảnh khắc lịch sử với Cờ Vây là tháng 3 năm 2016, khi chương trình AlphaGo của DeepMind đánh bại nhà vô địch Lee Sedol 4-1 tại Seoul. Chiến thắng đó đánh dấu bước ngoặt cho học sâu (deep learning): trước đó người ta tin rằng phải mất thêm mười năm nữa máy mới có thể làm chủ Cờ Vây ở trình độ chuyên nghiệp. Với Cờ Tướng, tương đương là Pikafish, một engine mã nguồn mở phái sinh từ Stockfish, hiện vượt xa các kỳ thủ giỏi nhất và được dùng làm chuẩn để phân tích. Khám phá so sánh các engine AI cho Cờ Tướng của chúng tôi. Trong cả hai trường hợp, máy không giết chết trò chơi — ngược lại, chúng làm phong phú thêm, bằng cách hé lộ những ý tưởng mà con người nay khai thác trong thi đấu.
Nên học cái nào trước?
Tất cả tùy vào hồ sơ của bạn. Nếu bạn đến từ cờ vua phương Tây, Cờ Tướng sẽ là sự học tự nhiên nhất: logic vẫn là của một trò chơi chiến trận với các quân cờ phân biệt, và các phản xạ chiến thuật của bạn (ghim, dĩa, hi sinh) chuyển giao một phần. Bạn cũng có thể xem so sánh Cờ Tướng vs Shogi vs cờ vua của chúng tôi để định vị Cờ Tướng trong gia đình cờ. Ngược lại, nếu bạn tìm một trải nghiệm hoàn toàn mới, nơi không có phản xạ cờ nào áp dụng được, Cờ Vây sẽ mang đến cho bạn một sự thay đổi cảnh vật trọn vẹn — phải học suy nghĩ theo ảnh hưởng, lãnh thổ và hiệu quả thay vì những đe dọa trực tiếp. Nhiều kỳ thủ nghiêm túc cuối cùng chơi cả hai, luân phiên, vì chúng rèn luyện những năng lực khác nhau. Cờ Tướng mài sắc tính toán cụ thể và khả năng đọc thế chiến thuật; Cờ Vây phát triển trực giác không gian và tầm nhìn dài hạn.
Hai trò chơi, một đời không đủ
Cờ Tướng và Cờ Vây là hai báu vật của tư tưởng chiến lược Trung Hoa, và đem cái này đối lại cái kia thì có phần giống như đem âm nhạc đối lại hội họa: chúng hướng đến cùng một đích — rèn luyện tâm trí qua vẻ đẹp của một trò chơi sâu — nhưng đi theo những con đường ngược nhau. Cờ Tướng, với các quân sống động, các khai cuộc lý thuyết và các cờ tàn sắc bén, mang lại sự thỏa mãn tức thì và cảm giác chiến đấu. Cờ Vây, với những viên đá lặng câm và những hình thái xuất hiện từ từ, đòi hỏi kiên nhẫn và mang lại sự thỏa mãn trầm tưởng hơn. Nếu Cờ Tướng cám dỗ bạn, Xiangqi One cho phép bạn bắt đầu ngay với cờ thế chiến thuật, bài học tương tác, đối thủ bot ở mọi cấp độ và ghép cặp trực tuyến. Và nếu bạn vẫn còn do dự, hãy đọc hướng dẫn đầy đủ để học Cờ Tướng của chúng tôi trước khi lao vào. Để kiểm chứng và tìm hiểu thêm: bài Wikipedia tiếng Anh về cờ vây.
