Luật cờ tướng là gì?
Cờ tướng là trò chơi hai người trên bàn cờ gồm 9 đường dọc và 10 đường ngang, quân cờ đứng trên 90 giao điểm chứ không nằm trong ô. Mỗi bên có 16 quân: một Tướng, hai Sĩ, hai Tượng, hai Mã, hai Xe, hai Pháo và năm Tốt. Bên Đỏ luôn đi trước, sau đó hai bên luân phiên, mỗi lượt một nước, không được bỏ lượt. Một nước đi hoặc chuyển quân sang một điểm trống, hoặc ăn quân đối phương bằng cách đứng vào điểm của quân đó — quân bị ăn rời khỏi ván cờ vĩnh viễn. Bạn thắng bằng cách chiếu bí quân Tướng đối phương, hoặc khiến đối phương không còn nước đi hợp lệ nào. Hai đặc điểm của bàn cờ ràng buộc mọi di chuyển: sông ở giữa và cung, vùng ba nhân ba ở hai đầu. Phần còn lại của trang này đi vào từng luật. Nếu bạn muốn học từng bước thay vì tra một luật cụ thể, hãy bắt đầu với hướng dẫn đầy đủ cách chơi cờ tướng.
Mỗi quân đi như thế nào?
Tướng đi một điểm theo hàng ngang hoặc dọc và không bao giờ rời cung. Sĩ đi một điểm theo đường chéo và cũng không rời cung, nên chỉ có đúng năm điểm để đứng. Tượng đi đúng hai điểm theo đường chéo, không được qua sông, và bị chặn nếu điểm ở giữa đường đi có quân — dân gian gọi là bị cản mắt tượng. Mã đi một điểm theo hàng ngang hoặc dọc rồi một điểm chéo ra ngoài, và bị chặn nếu điểm thẳng nó xuất phát qua đã có quân, gọi là cản chân mã; vì thế quân Mã trong cờ tướng dễ vô hiệu hóa hơn nhiều so với quân Mã trong cờ vua, điều mà hướng dẫn đầy đủ về quân Mã khai triển. Xe đi bao xa tùy ý dọc theo một đường, y hệt quân Xe trong cờ vua. Pháo đi giống Xe khi không ăn quân, nhưng muốn ăn quân thì phải nhảy qua đúng một quân bất kể bên nào, gọi là ngòi. Tốt đi một điểm về phía trước và không bao giờ lùi; sau khi qua sông còn được đi ngang một điểm. Cờ tướng không có phong cấp.
Sông và cung có tác dụng gì?
Cả hai đều là ràng buộc di chuyển được vẽ thẳng lên bàn cờ. Sông là khoảng trống nằm ngang ở giữa. Tượng không bao giờ được qua sông, điều này giam chúng vĩnh viễn vào việc phòng thủ nửa sân nhà — chúng là quân thuần phòng thủ, khác hẳn quân Tượng trong cờ vua. Tốt đổi cách đi khi qua sông, có thêm nước đi ngang, nên một con Tốt đã qua sông giá trị hơn hẳn con còn ở nhà. Không quân nào khác chịu ảnh hưởng của sông. Cung là vùng ba nhân ba ở hai đầu bàn cờ, có hai đường chéo cắt nhau. Tướng và Sĩ bị giam trong đó suốt ván và không bao giờ ra được, nghĩa là tấn công Tướng đối phương là chuyện khống chế chín điểm cụ thể chứ không phải rượt một quân khắp bàn cờ. Hướng dẫn bày bàn cờ cho thấy hai vùng này nằm ở đâu so với thế trận ban đầu.
Thắng một ván cờ tướng bằng cách nào?
Có hai cách thắng, và cách thứ hai khiến người chơi cờ vua bất ngờ. Cách thứ nhất là chiếu bí: Tướng đối phương bị tấn công và không nước đi hợp lệ nào gỡ được. Cách thứ hai là hết nước đi, và ở đây cờ tướng đảo ngược hoàn toàn quy ước của cờ vua — bên không còn nước đi hợp lệ sẽ thua. Bạn không thể tự cứu mình bằng cách hết nước, điều này thay đổi giá trị của nhiều thế tàn cuộc và khiến một số thế phòng thủ thiếu quân trở nên vô vọng, dù trong cờ vua chúng sẽ hòa. Một bên cũng có thể xin thua bất cứ lúc nào, và trong thi đấu có thể thua do hết giờ hoặc do vi phạm luật nhiều lần. Cờ tướng không có điều khoản hòa vì thiếu quân như một luật chính thức, dù các thế mà không bên nào ép được chiếu bí vẫn được thỏa thuận hòa trong thực tế. Hướng dẫn tàn cuộc cờ tướng nói rõ tổ hợp quân nào mới thực sự chiếu bí được.
Những nước đi nào là phạm luật?
Có ba loại nước đi đơn giản là không được phép, và một nước tạo ra bất kỳ tình huống nào trong đó ngay từ đầu đã không phải lựa chọn hợp lệ. Bạn không được để hoặc đưa Tướng của mình vào thế bị chiếu — luật chuẩn, giống hệt cờ vua. Bạn không được đưa quân ra khỏi vùng ràng buộc nó: Tướng và Sĩ không rời cung, Tượng không qua sông. Và luật không có đối ứng bên cờ vua: hai quân Tướng không bao giờ được đối mặt nhau trên một cột không có quân nào ở giữa. Nếu một nước đi dọn nốt quân cuối cùng khỏi cột ngăn giữa hai Tướng, nước đó là phạm luật. Luật này tác dụng theo cả hai chiều và là một vũ khí chiến thuật thật sự chứ không phải chuyện lạ: một quân phòng thủ kẹt trên cột đó bị đóng băng y như bị ghim, còn dọn trống cột sẽ lấy đi các ô chạy của Tướng đối phương mà không tốn gì. Hướng dẫn đầy đủ về quân Tướng cho thấy người ta thắng cờ bằng nó ra sao.
Khi nào một ván cờ tướng được xử hòa?
Cờ tướng ít hòa hơn cờ vua, một phần vì hết nước đi là thua, một phần vì luật lặp nước chặt hơn. Ván cờ hòa khi hai bên thỏa thuận, hoặc khi không bên nào còn đủ quân để ép chiếu bí — chẳng hạn Tướng trơ đối Tướng trơ. Hòa cũng xảy ra khi cả hai bên đều lặp nước và không bên nào buộc phải đổi, đó là cách kết thúc thông thường của một thế cân bằng. Điều cờ tướng không cho phép là cứu một thế thua bằng cách quấy rối: bên nào chiếu mãi không thôi, hoặc đuổi mãi cùng một quân, buộc phải đổi nước và thua nếu không chịu đổi. Đây là khác biệt luật lớn nhất so với cờ vua, nơi chiếu mãi bảo đảm hòa. Chi tiết đủ phức tạp để có trang riêng — bài luật đặc biệt và các thế hòa trình bày đầy đủ chiếu mãi, đuổi mãi và bộ luật của WXF.
Cờ tướng có luật 50 nước không?
Có, nhưng vận hành theo cách khác. Bộ luật của Hiệp hội Cờ tướng Trung Quốc có điều 自然限着 (tự nhiên hạn trước): 60 nước của mỗi bên mà không ăn quân thì ván cờ xử hòa. Khác với cờ vua, luật này không tự động — một bên phải đề nghị, trọng tài đối chiếu biên bản để xác nhận, và đề nghị sai sẽ bị phạt. Ngoài ra còn có giới hạn riêng của từng giải: nhiều liên đoàn áp một mức trần cho tổng số nước, hoặc một mức thấp hơn cho số nước không ăn quân, sau đó ván cờ được trọng tài phân định hoặc xử hòa — con số cụ thể tùy bộ luật đang áp dụng. Liên đoàn Cờ tướng Thế giới, Hiệp hội Cờ tướng Trung Quốc và các nền tảng trực tuyến không dùng chung một ngưỡng, nên một luật học được ở nơi này chưa chắc áp dụng ở nơi khác. Trong chơi giải trí điều này gần như không bao giờ xảy ra, vì luật lặp nước đã giải quyết phần lớn các thế cờ kéo dài từ rất lâu trước đó. Nếu bạn thi đấu có tính hệ số, hãy tra bộ luật của chính giải đó thay vì phỏng đoán — WXF công bố bộ luật riêng.
Luật khác cờ vua ở những điểm nào?
Sáu khác biệt có ý nghĩa trong thực tế. Quân đứng trên giao điểm, không nằm trong ô, cho ra 90 điểm thay vì 64 ô. Pháo ăn quân bằng cách nhảy qua một quân ngòi, cơ chế không hề có đối ứng bên cờ vua. Mã có thể bị cản chân, nên nó không phải quân nhảy như Mã cờ vua. Tượng và Sĩ bị khóa trong nửa sân hoặc trong cung, nên cả hai bên đều giữ những quân phòng thủ vĩnh viễn không bao giờ tham gia tấn công. Hết nước đi là thua, không phải hòa. Và chiếu mãi bị cấm thay vì là một cách cầu hòa. Không có nhập thành, không có bắt tốt qua đường, không có phong cấp, và Tốt không có nước đi hai ô đầu tiên. Nếu bạn đến từ cờ vua, quân dễ đánh lừa bạn nhất là Pháo, thứ bạn không có chút trực giác nào, và Mã, trông quen mà không phải — hướng dẫn dành cho người chơi cờ vua đi qua từng điểm một.
Người mới hay hiểu sai luật nào nhất?
Bốn luật, lặp đi lặp lại. Quên rằng Pháo cần ngòi để ăn quân nhưng không cần để đi — người mới hoặc cố ăn quân dọc một đường trống, hoặc không dám động vào quân đó nữa. Quên rằng Mã có thể bị cản chân, rồi tính một nước nhảy kiểu cờ vua vốn không hợp lệ. Tưởng rằng hết nước đi là hòa, và phòng thủ một thế tàn cuộc đang thua theo cách thua ngay lập tức. Và bỏ sót luật lộ mặt tướng theo cả hai chiều: không thấy ô chạy của mình là bất hợp lệ, và không thấy quân phòng thủ của đối phương đang bị đóng băng trên cột. Ba lỗi đầu mất quân, lỗi thứ tư mất cả ván. Bài những lỗi thường gặp của người mới bàn tới chúng cùng các thói quen chiến lược kìm chân người mới, còn hướng dẫn đầy đủ về quân Pháo đáng đọc trọn vẹn, vì cơ chế ngòi thực sự xa lạ.
Tra nhanh một luật, và đem luật ra dùng
Sau vài chục ván, luật thôi là thứ để tra, bởi gần như mọi luật trên trang này tồn tại để làm một đòn chiến thuật cụ thể trở nên khả thi. Luật ngòi là thứ khiến các thế chiếu bí bằng Pháo chạy được; sự giam hãm trong cung khiến chúng tìm ra được; luật lộ mặt tướng khiến chúng thành ép buộc. Đọc rời rạc, chúng giống một danh sách ngoại lệ; chơi rồi, chúng là một hệ thống mạch lạc. Cách nhanh nhất là đấu với một đối thủ đã hiệu chỉnh đúng trình của bạn, để lỗi xuất hiện đủ nhiều mà dạy được bạn điều gì đó — mở Xiangqi One và bắt đầu ngay từ thế trận chuẩn. Về từng quân một, hãy đọc tiếp hướng dẫn đầy đủ về các quân cờ tướng, còn về bản thân bàn cờ thì xem hướng dẫn bày bàn cờ. Phần căn bản còn lại nằm trong chuyên mục luật chơi. Quân Tốt đáng được xem kỹ hơn, vì cách đi của nó thay đổi hoàn toàn ở sông — hướng dẫn đầy đủ về quân Tốt của chúng tôi nói về cả hai trường hợp.
