Bàn cờ tướng trông như thế nào?
Bàn cờ tướng là một lưới gồm 9 đường dọc và 10 đường ngang, cho ra 90 điểm có thể đặt quân. Nhìn qua đã khác hẳn bàn cờ vua, vì quân cờ không nằm trong các ô. Hai đặc điểm không có tương đương bên cờ vua. Sông là khoảng trống nằm ngang cắt giữa bàn cờ, giữa đường ngang thứ năm và thứ sáu; thường có chữ Hán viết trên đó, và nó không phải trang trí, bởi nó thay đổi cách đi của Tượng và Tốt. Cung là vùng ba nhân ba ở hai đầu bàn cờ, có hai đường chéo cắt nhau, chiếm ba cột giữa; Tướng và Sĩ không bao giờ ra khỏi đó. Toàn bộ thế trận ban đầu đều dựa trên tính đối xứng của hai đặc điểm này. Về luật di chuyển sau khi đã bày xong, hướng dẫn đầy đủ cách chơi cờ tướng của chúng tôi trình bày từ nước đầu tiên.
Mỗi quân đứng ở đâu lúc bắt đầu?
Mỗi bên có 16 quân, bày đối xứng trên ba đường. Đánh số các cột từ 1 đến 9 tính từ bên trái bạn. Trên hàng cuối của bạn, từ trái sang phải: Xe, Mã, Tượng, Sĩ, Tướng, Sĩ, Tượng, Mã, Xe. Tướng đứng ở cột 5, đúng giữa cạnh sau của cung, mỗi bên một quân Sĩ. Trên đường ngang thứ ba tính từ phía bạn, đặt hai quân Pháo ở cột 2 và cột 8 — tức là ngay trước hai con Mã, cách mỗi mép hai cột. Trên đường ngang thứ tư, đặt năm quân Tốt ở các cột 1, 3, 5, 7 và 9, xen kẽ với các điểm trống. Đối phương bày y hệt theo kiểu soi gương. Đường ngang thứ hai và thứ năm để trống lúc đầu, đó là lý do bàn cờ trông thoáng dù có tới 32 quân. Nếu một quân ngoài hàng cuối mà không đứng trên điểm có dấu, chắc chắn có gì đó sai.
Vì sao quân cờ đặt trên giao điểm chứ không phải trong ô?
Bởi vì thứ quân cờ di chuyển dọc theo là các đường, không phải các ô. Trong cờ vua, quân Xe chiếm một ô và trượt qua các ô khác; trong cờ tướng, quân Xe chiếm một điểm nơi hai đường giao nhau và trượt dọc theo một trong hai đường đó. Hệ quả thực tế là bàn cờ có 90 điểm thay vì 72 ô như khi bạn đếm theo lối ô vuông, nên không gian rộng hơn kích thước bàn cờ gợi ra. Điều này cũng giải thích các đường chéo trong cung: chúng không phải trang trí đánh dấu một vùng, mà chính là lối đi thật sự của quân Sĩ, nên Sĩ đi chéo và chỉ trong bốn đoạn ấy. Nếu bạn đến từ cờ vua, đây là điều chỉnh duy nhất khiến mọi thứ còn lại sáng ra — hướng dẫn dành cho người chơi cờ vua nói về các chuyển đổi tư duy còn lại. Về cách đi của từng quân, xem hướng dẫn đầy đủ về các quân cờ tướng.
Chữ Hán nào ứng với quân nào?
Đây chính là chỗ khiến người mới bối rối với bộ cờ thật, bởi bên Đỏ và bên Đen dùng chữ khác nhau cho cùng một quân. Đỏ dùng 帥 cho Tướng, 仕 cho Sĩ, 相 cho Tượng và 兵 cho Tốt; Đen dùng lần lượt 將, 士, 象 và 卒. Các quân đi hoàn toàn giống nhau — chỉ khác cách viết, một quy ước thừa hưởng từ biểu tượng quân sự của trò chơi. Nhiều bộ cờ truyền thống còn phân biệt cả ba quân còn lại: Đỏ dùng 俥, 傌 và 炮 trong khi Đen dùng 車, 馬 và 砲, dù nhiều bộ hiện đại dùng chung một chữ cho cả hai bên ở ba quân này. Vậy nên nếu mở hộp cờ ra và thấy như có mười bốn loại quân thay vì bảy, không có gì sai cả — hãy ghép chúng theo hình dạng và vị trí, đừng ghép theo chữ. Cặp đáng thuộc sớm nhất là 相 và 象, vì vị trí quân Tượng là lỗi người mới hay mắc nhất.
Bên nào là của bạn, và ai đi trước?
Bên Đỏ luôn đi trước, tương đương bên Trắng trong cờ vua. Theo quy ước, Đỏ được vẽ ở phía dưới bàn cờ trong các sơ đồ và trên màn hình, nên nếu bạn cầm Đỏ thì bạn đang nhìn quân của mình ở phía gần, với dòng sông ngăn giữa bạn và đối thủ. Không có luật vật lý nào quy định đầu nào của bàn cờ gỗ là của Đỏ — bàn cờ đối xứng, chỉ cần thống nhất rồi bày. Điều thực sự quan trọng là Tướng nằm ở cột 5 tính từ bên trái của mỗi người, nghĩa là ngay từ đầu hai quân Tướng đã đối diện nhau trên cùng cột giữa. Đó không phải ngẫu nhiên: nó là nguồn gốc của luật lộ mặt tướng, cấm hai quân Tướng nhìn thấy nhau dọc một cột trống. Hướng dẫn đầy đủ về quân Tướng giải thích vì sao ràng buộc ấy định đoạt rất nhiều ván cờ.
Sông và cung dùng để làm gì?
Cả hai đều là những ràng buộc di chuyển được ghi thẳng vào bàn cờ. Sông làm hai việc: Tượng không bao giờ được qua sông, khiến chúng vĩnh viễn chỉ phòng thủ nửa sân nhà, và Tốt đổi cách đi sau khi qua sông, có thêm khả năng đi ngang chứ không chỉ đi thẳng. Con Tốt chưa qua sông chỉ tiến thẳng từng điểm một, và không bao giờ lùi ở bất kỳ giai đoạn nào. Cung giam Tướng và Sĩ suốt cả ván, nên tấn công vào cung là chuyện khống chế chín điểm cụ thể chứ không phải rượt một quân cờ khắp bàn. Không đặc điểm nào có đối ứng bên cờ vua, và đó là lý do việc quy đổi giá trị quân giữa hai trò chơi rất khập khiễng — giá trị tương đối của từng quân được bàn trong bài giá trị các quân cờ tướng.
Những dấu chữ thập nhỏ trên bàn cờ là gì?
Phần lớn bàn cờ đánh dấu một số điểm bằng những góc vuông nhỏ. Đó là dấu vị trí, không phải ô đặc biệt: chúng chỉ cho biết Pháo và Tốt bắt đầu ở đâu, để bạn bày nhanh mà không phải đếm đường. Thường mỗi bên có bảy điểm được đánh dấu — hai cho Pháo trên đường ngang thứ ba và năm cho Tốt trên đường thứ tư, mẫu hình được lặp lại đối xứng qua sông. Chúng không kèm theo luật nào cả: quân đứng trên đó không có quy chế đặc biệt, và đi qua đó cũng chẳng mất gì. Nếu bàn cờ của bạn có, hãy dùng chúng như một bản kiểm khi bày quân. Nếu không có, hãy đếm: Pháo ở cột 2 và 8 của đường thứ ba, Tốt ở các cột lẻ của đường thứ tư.
Những lỗi bày quân thường gặp nhất là gì?
Bốn lỗi, và đều dễ phát hiện khi đã biết. Thứ nhất là đảo chỗ Sĩ và Tượng trên hàng cuối: thứ tự tính từ Tướng ra ngoài là Sĩ, rồi Tượng, rồi Mã, rồi Xe. Đảo hai quân đầu là phòng thủ của cung sai ngay từ nước một. Thứ hai là đặt Pháo ở đường thứ hai thay vì thứ ba, thường do xếp chúng ngay sau lưng Mã thay vì tiến lên hai đường. Thứ ba là đặt Tốt sai khoảng cách — chúng đứng cách một điểm một quân, tổng cộng năm quân, chứ không phải năm điểm liền nhau. Thứ tư, với bộ cờ thật, là lẫn 相 với 象 và dựng ra thế trận có ba quân Tượng cùng một bên. Một cách kiểm tra nhanh bắt được cả bốn: mọi quân ngoài hàng cuối đều phải đứng trên điểm có dấu, và mỗi bên phải có đúng năm Tốt và hai Pháo. Bài những lỗi thường gặp của người mới nói về các lỗi xảy ra sau khi bày xong.
Bày quân trên màn hình, và bước tiếp theo
Trên mạng bạn chẳng bao giờ phải bày gì, điều đó loại bỏ các lỗi ở trên nhưng cũng loại bỏ luôn sự lặp lại giúp bạn thuộc thế trận. Vẫn nên bày một bàn cờ thật vài lần dù bạn chỉ chơi trực tuyến, bởi thuộc lòng vị trí xuất phát của từng quân chính là thứ giúp bạn đọc ký hiệu trôi chảy về sau — hướng dẫn về ký hiệu cờ tướng của chúng tôi dựa thẳng vào cách đánh số cột dùng trong bài này. Khi bàn cờ đã sẵn sàng, cách tiến nhanh nhất là chơi: các nguyên tắc khai cuộc bắt nguồn từ chính thế trận này được trình bày trong hướng dẫn khai cuộc cờ tướng, còn nước đi đầu tiên kinh điển của bên Đỏ được giải thích trong bài về khai cuộc pháo đầu. Để bắt đầu một ván từ thế trận chuẩn ngay bây giờ với một đối thủ đúng trình, hãy mở Xiangqi One, hoặc xem chuyên mục luật chơi để nắm nốt phần căn bản.
